Dağlıq Qarabağda müdir kimdir?

 

Ermənistan, Azərbaycan və Rusiya Dağlıq Qarabağ müharibəsinə son qoymaq üçün sülh müqaviləsi imzaladılar. Müharibə başlayandan bəri Türkiyə Azərbaycanın tərəfini tutdu. Ermənistanın məğlubiyyətini görən Fransa prezidenti Makron müharibəni dayandırmağa çağırdı. Fransa Minsk qrupunda “vasitəçi” olmasına baxmayaraq, razılaşmada heç bir rolu olmadı. .Ikinci Qarabag müharibəsi başlandıqda Ermənistanın Baş Naziri Nikol Paşinyan dəfələrlə Rusiya prezidenti Vladimir Putindən hərbi yardım istədi. Bir çox ölkələr müharibə dövründə Rusiyanın Qafqazdakı nüfuzunu azaltmaq və onu böyük bir müharibəyə cəlb etmək, beləıiklə də silah satışına başlayacaqdı.Rusiyanın Ermənistanda hərbi bazası olduğunu qeyd etmək lazımdır.Hər iki ölkə də Moskvanın rəhbərlik etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının üzvüdür. Rarılaşmaya görə, Ermənistana hücum edilsə, Rusiya hərbi gücünü göstərəcəldi.

 

Lakin müddəa Ermənistanın işğal etdyi ərazilərinə şamil edilmir. Digər tərəfdən, Rusiya hər iki ölkəyə silah satır. Bundan əlavə, İsrail İranın neftinə alternativ olaraq coğrafi mövqeyinə görə Azərbaycanla əlaqələr qurur. Azərbaycanın dağlıq bölgəsi İsrailin İranla birbaşa müharibəsi üçün əlverişlidir.İsrail buna görə münasibətləri yaxşılaşdırır. O müharibədə pilotsuz təyyarələr, müasir silahlar da verdi Azərbaycana. Başqa sözlə desək, Azərbaycan ordusundan əlavə Türkiyə və İsrail pilotsuz təyyarələri də Ermənistana qarşı vuruşdu.

 

İndi Dağlıq Qarabağda əsil “boss” kimdir? Müharibənin uzunmüddətli nəticələrinin nə olacağı ilə bağlı mütəxəssislər arasında mübahisələr oldu. Məğlub olanlar və ya qaliblər kimdir? Bu sualın bir hissəsi olduqca sadə görünür; Ermənistan yeddi rayon və Şuşa şəhərinin də daxil olduğu Qarabağın bir hissəsindən imtina etdiyi üçün məğlub oldu, Azərbaycan bu əraziləri geri alarkən qalib gəldi. Bölgəyə təsirinin az olduğu bəlli olduqdan sonra Qərb də məğlub oldu. ABŞ və Fransa Minsk Qrupuna həmsədrlik edir( Rusiya ilə birlikdə) Lakin onların müharibəni dayandırmaq çağırışlarının nə qarşıdurmalardakı inkişaflara, nə də Xarici İşlər nazirlərinin Vaşinqtonda imzaladığı razılaşmaya təsiri olmadı.Fransa açıq bir etmənipərəst mövqe tutaraq vasitəçi rolunu belə üstələdi; lakin heç bir nəticə vermədi. Beləliklə, Azərbaycan yox, Rusiya qalib gəldi. Mütəxəssislərin əksəriyyəti atəşkəs razılaşmasına Rusiyanın vasitəçiliyi olduğundan və bu razılaşma yolu ilə Qarabağda yerləşdiriləcək rus sülhməramlıları olduğu fikrinə sahibdirlər, buna görə Rusiya qalib gəlir və nəticədə Azərbaycan tam ərazilərə sahib ola bilmir.

Rusiyanın Gürcüstanda iki, Ermənistanda iki qanunsuz hərbi bazası var və bu yeni razılaşma Dağlıq Qarabağ ərazisindəki 2000 sülhməramlı ilə tamamlanacaq ki, bu da Rusiya ilə münaqişə tərəflərini əvvəlkindən daha çox manipulyasiya etməyə imkan verəcəkdir.Bir tərəfdən, Ermənistan zəbt etdiyi Qarabağın bir hissəsini praktik olaraq yalnız Rusiya hərbçilərinə etibar edə bilər. Azərbaycana gəldikdə, prezident Putin son televiziya müsahibəsində Gürcüstanın Rusiya sülhməramlılarına hücum etdiyi üçün necə cəzalandırıldığından, sonra Cənubi Osetiya və Abxaziyanın tanınmasına dair geniş bir nitq söylədi. Akəşkəs razılaşmasında Türkiyənin adı belə çəkilmir və görünür ki, Türkiyə hərbçiləri yalnız münaqişə bölgəsindəki monitorinq mərkəzində bir zabitlə təmsil olunacaqdır. Münaqişənin ilkin mərhələsinə Rusiyanın passiv yanaşması kimi görünsə də, bəzi analitiklər belə düşünmürdü. Burada Baş Nazir Paşinyanı cəzalandırmaq istəyi dururdu. Bu baxışa görə, Rusiyanın münaqişənin son mərhələsində aktiv yanaşması ilk passivliyi üstələdi. Bəs Azərbaycanın tam qələbəsi əvəzinə Rusiya qalib gəldi? Bu baxışın qabarıqlığını sual altına qoyan ən azı üç amil var: Birincisi, Türkiyənin müttəfiqi qazandı, Rusiyanın müttəfiqi məğlub oldu. Rusiyanın bölgədəki ən böyük müttəfiqə kömək etmək istədiyini, edə bilmədiyini və ya başqa bir qazanc üçün Ermənistana “xəyanət” etdiyini bilmirik.

İkinci arqument mübahisəli ola bilər: Qarabağ münaqişəsinin kifayət qədər uzun müddətə dondurulacağını təxmin edə bilərik. Amma Prezident Əliyev qələbəni qeyd etdi, rus sülhməramlılarını Qarabağın erməni olan hissəsinə qəbul etdi və bununla da birmənalı şəkildə məmnun olduğunu göstərdi. Ermənistan müharibənin nəticələrindən çox narazıdır, Azərbaycan daha güclüdür. Ermənistan Qarabağın bir hissəsini lazimi səviyyədə saxlaya bildiyindən hər şeyi itirməyib. Bakı və Yerevandakı liderlərin kifayət qədər uzaqgörənliyi varsa, bu müharibə uzunmüddətli bu barışığın başlanğıcı ola bilər. Və belə olsaydı, Rusiyanın bu qarşıdurmadan bəhrələnən siyasəti o qədərdə təsirli olmayacaq.

Üçüncü və bəklə də əsas arqument : Qafqaz, Ukrayna, Moldova və Belarusiya da daxil olmaqla postsovet məkanındakı Rusiyanın təsiri güc tətbiqetmə sistemi dayanır. Rusiya, bu ölkələrin bəzilərinin ( Belarusiya, Ermənistan) sadiqliyini qorudu və başqalarının bunu eymək qabiliyyətini məhdudlaşdırarkən hərbi müdaxilə etməyə imkan verən yeganə dövlət olaraq NATO -ya ( Gürcüstan, Ukrayna) inteqrasiyanı qarşıdını aldı.Rusiya 2008- ci ildə Gürcüstanda və 2014- 2016 – cı illərdə Ukraynaya hərbi müdaxilə etdi, Qərb isə özünün hərbi gücü ilə buna tab gətirməyə cəsarət etmədi.Güc tətbiqetmə sistemi bu günə qədər Rusiyanın postsovet məkanındakı təsirinin əsas vasitəsi olaraq qalır.Əliyev bu sistemin köləsi olsa da, bir neçə həftə ərzində müharibə yarımçıq qələbə ilə sona çatdı.Türk ordusu rəsmi olaraq münaqişəyə qarışmadı və bəlkə də Türk hərbi yardımı, türk silahları Azərbaycan ordusunun türk üsulları ilə hazırlanması müharibənin taleyini həll etdi. Bu o demək deyil ki, postsovet məkanı indi mütləq daha dinc və inkişaf yönümlü olmuşdur. Bunun nəticəsi Qarabağ daxilində və ya ətrafındakı ərazi dəyişikliklərindən daha uzunmüddətli olacaq bir tektonik dəyişiklik olduğuna inanıram.

 

 

Bunu paylaş: